موضوع امامت امام جواد (علیهالسلام) در سنین کودکی، یکی از مهمترین مباحث تاریخ تشیع و از نقاط بحثبرانگیز میان موافقان و مخالفان مکتب اهلبیت علیهمالسلام بوده است. پس از شهادت امام رضا (علیهالسلام)، فرزند ایشان حضرت محمد بن علی الجواد (علیهالسلام) در حدود هشت یا نه سالگی به مقام امامت رسیدند. همین مسئله باعث شد برخی افراد درباره امکان رهبری دینی و علمی یک کودک تردید کنند.
با این حال، بررسی منابع تاریخی، روایی و قرآنی نشان میدهد که امامت در نگاه شیعه، منصبی الهی است و وابسته به سن ظاهری نیست. در این مقاله، به مهمترین شبهات درباره امامت امام جواد علیهالسلام و پاسخهای تاریخی و اعتقادی آن میپردازیم.
در این مقاله میخوانیم:
- امامت در نگاه شیعه؛ منصبی الهی نه انتخابی
- ولادت امام جواد، مولود پربرکت
- امامت امام جواد علیهالسلام در کودکی
- مناظرات امام جواد علیه السلام و جایگاه علمی ایشان
امامت در نگاه شیعه؛ منصبی الهی نه انتخابی
در اندیشه شیعه، امامت صرفاً یک جایگاه اجتماعی یا سیاسی نیست؛ بلکه ادامه مسیر هدایت الهی پس از پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآله) به شمار میآید. همانگونه که خداوند پیامبران را برمیگزیند، امام نیز به تعیین و نصب الهی منصوب میشود. از منظر مکتب اهلبیت (علیهم السلام)، امامت همچون نبوت منصبی الهی است و جز خداوند متعال کسی نمیتواند برای بندگان امام تعیین کند. این حقیقت از ویژگیها، اهداف و آثار امامت بهخوبی روشن میشود.
از مهمترین وظایف مسلمانان در برابر امام، اطاعت و پیروی مطلق از اوست. از سوی دیگر، حق آمریت و مولویت بهطور حقیقی تنها از آنِ خداوند متعال است و هیچکس بدون اذن الهی نسبت به دیگری چنین حقی ندارد. از آنجا که امامت در حقیقت همان مقام آمریت، مولویت و وجوب اطاعت است، بنابراین امام نیز باید از سوی خداوند تعیین شود. بر این اساس، مردم حق ندارند بدون اذن مالک، خالق و مولای خویش کسی را به امامت برگزینند؛ همانگونه که خدای متعال نیز به آنان اجازه نداده است که از جانب خود امامی برای خویش تعیین کنند.
امام باید به همه امور دینی و دنیوی آگاه باشد؛ زیرا او حجت خدا بر بندگان است و مسئولیت حفظ و حراست از دین الهی را بر عهده دارد. همچنین تفسیر و تبیین متون دینی از وظایف اساسی اوست. ازاینرو، امام باید از عصمت الهی برخوردار باشد. با توجه به این ویژگیها، آیا ممکن است مردم بتوانند چنین شخصیتی را بهدرستی بشناسند و او را برای مقام امامت برگزینند؟ روشن است که چنین امری از توان و دایره شناخت آنان خارج است و هیچکس قادر نیست امامی با این ویژگیها را صرفاً با تشخیص انسانی تعیین کند.
بزرگترین پیامد سقیفه، تنزل وصایت الهی به خلافتی بشری بود که در پی آن، مسیر دین الهی دچار انحراف شد. وصی و حجت الهی تنها به نصب خداوند تعیین میشود و حتی پیامبران و جانشینان آنان نیز در اصل این انتخاب نقشی ندارند، بلکه تنها مأمور ابلاغ و معرفی آن هستند.
امام رضا (علیه السلام) با استناد به قرآن کریم، تعیین امام را منحصراً کار خداوند متعال دانسته و میفرماید:
«مگر مردم مقام و منزلت امامت را در ميان امت ميدانند تا روا باشد كه باختيار و انتخاب ايشان واگذار شود، همانا امامت قدرش والاتر و شأنش بزرگتر و منزلتش عاليتر و مكانش منيعتر و عمقش گودتر از آنست كه مردم با عقل خود بآن رسند يا بآرائشان آن را دريابند و يا بانتخاب خود امامى منصوب كنند… از انتخاب خدا و انتخاب رسول خدا (صلّى الله عليه و آله) و اهل بيتش روى گردان شده و بانتخاب خود گرائيدند در صورتى كه قرآن صدا برآورد كه: «وَ رَبُّكَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ يَخْتارُ ما كانَ لَهُمُ اَلْخِيَرَةُ سُبْحانَ اَللهِ وَ تَعالى عَمّا يُشْرِكُونَ» و نیز می فرماید: «وَ ما كانَ لِمُؤْمِنٍ وَ لا مُؤْمِنَةٍ إِذا قَضَى اَللّهُ وَ رَسُولُهُ أَمْراً أَنْ يَكُونَ لَهُمُ اَلْخِيَرَةُ مِنْ أَمْرِهِمْ» …» (الکافی، ج۱، ص۱۹۸)
ولادت امام جواد، مولود پربرکت
در خاندان امام رضا (علیه السلام) و نیز در محافل شیعه، حضرت جواد (علیه السلام) بهعنوان مولودی پرخیر و برکت شناخته میشد. چنانکه بویحیی صنعانی میگوید: روزی در محضر امام رضا (علیه السلام) بودم که فرزندش ابوجعفر را، در حالی که خردسال بود، آوردند. امام فرمود: «این مولودی است که برای شیعیان ما، با برکتتر از او زاده نشده است» (الارشاد، شیخ مفید، ص 319).
گویا امام (علیه السلام) در مناسبتهای مختلف، از فرزند ارجمند خود با این تعبیر یاد میکرده و این موضوع در میان شیعیان و یاران امام رضا (علیه السلام) شهرت داشته است؛ چنانکه دو تن از شیعیان به نامهای «ابن اسباط» و «عباد بن اسماعیل» نقل میکنند: در محضر امام رضا (علیه السلام) بودیم که ابوجعفر را آوردند. عرض کردیم: این همان مولود پرخیر و برکت است؟ حضرت فرمود: «آری، این مولودی است که در اسلام با برکتتر از او زاده نشده است» (بحار الانوار، ج 50، ص 20).
تولد امام جواد (علیه السلام) در شرایطی رخ داد که برای شیعیان خیر و برکت ویژهای به همراه داشت. توضیح آنکه عصر امام رضا (علیه السلام) از جهات مختلف، دورهای خاص و حساس بود و آن حضرت در معرفی جانشین خود با مشکلاتی روبهرو بود که در دوران امامان پیشین سابقه نداشت. از یک سو، پس از شهادت امام کاظم (علیه السلام)، گروهی که به «واقفیه» معروف شدند، با انگیزههای مادی، امامت حضرت رضا (علیه السلام) را انکار کردند. از سوی دیگر، امام رضا (علیه السلام) تا حدود چهلوهفتسالگی صاحب فرزند نشده بود. از آنجا که احادیث رسیده از پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآله) دلالت داشت که امامان دوازده نفرند و نه نفر از آنان از نسل امام حسین (علیه السلام) خواهند بود، نداشتن فرزند برای امام رضا (علیه السلام) میتوانست هم امامت آن حضرت و هم تداوم سلسله امامت را در معرض پرسش قرار دهد. واقفیه نیز همین مسئله را دستاویزی برای انکار امامت حضرت رضا (علیه السلام) قرار داده بودند.
وسوسهافکنیهای واقفیه و دیگر دشمنان خاندان امامت در این زمینه به اندازهای بود که حتی پس از ولادت حضرت جواد (علیه السلام)، که عملاً آنان را خلع سلاح کرد، گروهی از خویشان امام رضا (علیه السلام)، ظاهراً از سر حسدورزی و تنگنظری، چنان گستاخ شدند که ادعا کردند حضرت جواد (علیه السلام) فرزند علی بن موسی نیست. کار به جایی رسید که نسبشناسان و قیافهشناسان را فراخواندند تا پدر امام جواد (علیه السلام) را شناسایی کنند.
روزی، بر اساس قراری از پیش تعیینشده، عموها، برادران و خواهران امام رضا (علیه السلام) در باغی گرد آمدند. آن حضرت در حالی که جامهای گشاد و پشمینه بر تن، کلاهی بر سر و بیلی بر دوش داشت، در میان باغ به بیل زدن مشغول شد؛ بهگونهای که گویی باغبان است و ارتباطی با حاضران ندارد.
سپس حضرت جواد (علیه السلام) را حاضر کردند و از قیافهشناسان خواستند پدر او را از میان آن جمع شناسایی کنند. آنان همگی گفتند: پدر این کودک در این جمع حضور ندارد؛ اما این شخص عموی پدر اوست، آن دیگری عموی خودش است و این نیز عمه اوست. اگر پدرش در اینجا باشد، باید همان کسی باشد که در میان باغ بیل بر دوش دارد؛ زیرا ساق پای این دو به یکدیگر شباهت دارد. در این هنگام، امام رضا (علیه السلام) به آنان پیوست. قیافهشناسان نیز به اتفاق گفتند: پدر او این است.
بدینترتیب، بار دیگر توطئه و دسیسه مخالفان امامت برای خاموش ساختن نور الهی با شکست روبهرو شد و خداوند آنان را رسوا ساخت.
امامت امام جواد علیهالسلام در کودکی
از آنجا که حضرت جواد (علیه السلام) نخستین امامی بود که در سنین کودکی به منصب امامت رسید، طبیعی است که در مطالعه زندگی آن حضرت، این پرسش مطرح شود که چگونه یک نوجوان میتواند مسئولیت خطیر و سنگین امامت و پیشوایی مسلمانان را بر عهده گیرد؟ آیا ممکن است انسانی در چنین سنی به آن مرتبه از کمال برسد که شایستگی جانشینی پیامبر خدا را داشته باشد؟ و آیا در امتهای پیشین نیز چنین امری سابقه داشته است؟
در پاسخ به این پرسشها باید توجه داشت که هرچند دوران شکوفایی عقل و جسم انسان معمولاً زمان مشخصی دارد و انسان با رسیدن به آن مرحله به کمال نسبی جسمی و عقلی دست مییابد، اما هیچ مانعی ندارد که خداوند قادر و حکیم، به اقتضای مصالحی، این فرایند را برای برخی از بندگان برگزیده خود کوتاهتر کند و آنان را در سنین پایینتر به مراتب عالی کمال برساند. در طول تاریخ بشر نیز افرادی وجود داشتهاند که از این قاعده معمول مستثنا بودهاند و در پرتو لطف و عنایت ویژه الهی، در سنین کودکی به مقام پیشوایی و هدایت امتها رسیدهاند.
قرآن کریم نیز برای این حقیقت نمونههایی روشن بیان کرده است و نشان میدهد که اعطای مقام الهی در سنین کودکی امری بیسابقه نیست. از جمله، درباره حضرت یحیی (علیه السلام) میفرماید:
«وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا»؛ «و در کودکی به او حکم و نبوت دادیم.» (سوره مریم، آیه ۱۲)
در این آیه، خداوند بهصراحت بیان میکند که حضرت یحیی (علیه السلام) در حالی که هنوز در سنین کودکی بود، از جانب پروردگار به مقام «حکم» ـ که در تفاسیر به معنای نبوت، حکمت و داوری صحیح تفسیر شده است ـ نائل شد. بدین ترتیب قرآن کریم نشان میدهد که دستیابی به مقام هدایت الهی لزوماً وابسته به رسیدن به سنین بالای عمر نیست، بلکه ممکن است خداوند به اقتضای حکمت خویش، این مقام را در دوران کودکی به بندهای از بندگان برگزیده خود عطا کند.
نمونه دیگر، حضرت عیسی (علیه السلام) است. قرآن کریم نقل میکند که هنگامی که مردم درباره تولد آن حضرت به مریم (علیها السلام) اعتراض کردند، او به فرمان الهی به نوزاد اشاره کرد. در این هنگام، عیسی (علیه السلام) در همان گهواره به سخن آمد و فرمود که بنده خدا و پیامبر اوست. سخن گفتن حضرت عیسی (علیه السلام) در آن سنین بسیار کم و معرفی خود به عنوان پیامبر الهی، نمونهای آشکار از اعطای مقام نبوت در کودکی است.
بنابراین، این نمونههای قرآنی نشان میدهد که از منظر الهی، کمی سن نمیتواند مانعی برای دریافت مقام هدایت، نبوت یا پیشوایی الهی باشد؛ زیرا معیار اصلی در اینگونه منصبها، اراده و انتخاب خداوند متعال است، نه سن ظاهری افراد.
بررسی تاریخ زندگی امامان نیز نشان میدهد که این مسئله در زمان خود آنان، بهویژه در عصر امام جواد (علیه السلام)، مطرح بوده و ائمه (علیهم السلام) با استناد به همین مبانی به آن پاسخ دادهاند. به عنوان نمونه، به برخی از روایات در این زمینه اشاره میشود:
علی بن اسباط، از یاران امام رضا و امام جواد (علیهما السلام)، میگوید: در مسیر سفر به مصر وارد مدینه شدم و در خانه امام رضا، ابوجعفر محمد بن علی را دیدم. او در آن زمان پنج ساله بود. من به چهره و سیمای او با دقت نگاه میکردم تا بتوانم او را برای شیعیان مصر توصیف کنم. در این هنگام، آن حضرت نگاهی به من کرد و فرمود: «کاری که خداوند درباره امامت انجام داده، همانند کاری است که درباره نبوت انجام داده است؛ خداوند درباره یوسف فرموده است: هنگامی که او به حد رشد رسید، به او حکم (نبوت) و علم دادیم، و درباره یحیی فرموده است: ما به یحیی در کودکی فرمان نبوت دادیم.» (مرآة العقول، ج ۴، ص ۲۵۰)
همچنین یکی از یاران امام رضا (علیه السلام) نقل میکند: در خراسان در محضر امام رضا (علیه السلام) بودیم. یکی از حاضران به آن حضرت عرض کرد: سرور من، اگر ـ خدای ناکرده ـ پیشامدی رخ دهد، به چه کسی مراجعه کنیم؟ امام فرمود: به فرزندم ابوجعفر. در این هنگام، آن شخص کمی سن حضرت جواد (علیه السلام) را بعید شمرد. امام رضا (علیه السلام) فرمود: «خداوند عیسی بن مریم را در سنی کمتر از سن ابوجعفر، رسول و پیامبر و صاحب شریعت تازه قرار داد.» (الکافی، ج ۱، ص ۳۲۲)
مناظرات امام جواد علیه السلام و جایگاه علمی ایشان
کسی که سیره پیشوایان اهلبیت (علیهم السلام) را مطالعه کند، به روشنی درخواهد یافت که هر یک از امامان، در زمان خود، سرآمد دانشمندان عصر خویش در علوم دینی و معارف الهی بودهاند. آنان همواره پناهگاه اهل علم و مرجع اندیشمندان بهشمار میرفتند. مرحوم شیخ طوسی در کتاب رجال خود، حدود صد نفر از اصحاب امام جواد (علیه السلام) را نام میبرد که در محضر آن حضرت شاگردی کرده، از ایشان روایت نقل نموده و به وثاقت آنان اعتماد شده است.
از آنجا که امام جواد (علیه السلام) نخستین امامی بود که در خردسالی به منصب امامت رسید، مباحث و مناظرات متعددی از او نقل شده است که برخی از آنها بسیار مشهور، پرهیجان و از نظر علمی قابل توجهاند. علت اصلی شکلگیری این مناظرات آن بود که از یک سو، امامت آن حضرت به سبب کمی سن برای برخی از شیعیان هنوز بهطور کامل روشن نشده بود ـ هرچند علمای بزرگ و اصحاب آگاه شیعه هیچگونه تردیدی در این امر نداشتند ـ اما گروهی از شیعیان برای اطمینان خاطر و به عنوان آزمون، پرسشهای فراوان و گاه دشواری از آن حضرت مطرح میکردند.
از سوی دیگر، در آن دوران مکتب معتزله در اوج گسترش و رونق بود. جریان فکری معتزله در میان نخبگان و دستگاه حکومت عباسی نفوذ یافته و مورد حمایت رسمی قرار داشت. حکومت وقت از نفوذ سیاسی، فرهنگی و اقتصادی خود برای تقویت اندیشههای معتزلی و تضعیف سایر جریانهای فکری ـ بهویژه مکتب اهلبیت (علیهم السلام) ـ بهره میبرد.
معتزلیان بیش از حد به داوری عقل بشری تکیه میکردند و در فهم دین، عقل خود را معیار نهایی میدانستند؛ به این معنا که هر آموزهای از دین را نخست بر عقل خود عرضه میکردند و تنها در صورتی میپذیرفتند که کاملاً با دریافت عقلیشان سازگار میبود، و هرچه را نتوانند با عقل محدود خویش توضیح دهند، مردود میشمردند. از آنجا که امامت امام جواد (علیه السلام) در سنین خردسالی، با معیارهای ظاهربینانه آنان سازگار نمینمود، برخی از عالمان معتزلی و وابستگان به دربار عباسی تلاش کردند با طرح پرسشهای دشوار علمی و فقهی، امام را به چالش کشند تا به گمان خود ضعف علمی او را آشکار سازند.
اما در تمامی آن مناظرات علمی، امام جواد (علیه السلام) با قدرت علم امامت و الهام الهی، پاسخهایی قاطع، دقیق و روشنگر ارائه میکرد که هرگونه تردید در مورد شایستگی و مقام امامت او را از میان میبرد. بدین ترتیب، نهتنها جایگاه امامت آن حضرت تثبیت شد، بلکه حقیقت الهی بودن منصب امامت نیز برای همگان آشکار گردید.
از همین رو، پس از شهادت ایشان و در دوران امامت امام هادی (علیه السلام)، که ایشان نیز در کودکی به امامت رسید، دیگر این موضوع موجب تردید یا پرسش در میان شیعیان نشد؛ زیرا تجربه امامت امام جواد (علیه السلام) برای همیشه ثابت کرده بود که خردسالی در برابر علم و حجت الهی هیچ تأثیری ندارد و امامت، مقامی است که تنها به اراده خداوند واگذار میگردد.
نتیجهگیری
امامت امام جواد علیهالسلام در کودکی، اگرچه در ابتدا برای برخی عجیب به نظر میرسید، اما با بررسی مبانی قرآنی، شواهد تاریخی و سیره علمی ایشان، روشن میشود که سن کم نمیتواند مانع مقام الهی امامت باشد.
مناظرات علمی، اعتراف دانشمندان عصر و پذیرش گسترده شیعیان، همگی نشان میدهد که امام جواد علیهالسلام علیرغم سن اندک، دارای جایگاه علمی و معنوی بینظیری بودند. موضوع امامت ایشان نهتنها یک رویداد تاریخی، بلکه نمونهای روشن از پیوند هدایت الهی با اراده خداوند، فراتر از معیارهای ظاهری انسانی است.
ایتا
بله
اینستاگرام
دیدگاه خود را بنویسید